Tại sao các hệ thống tăng năng suất không thể duy trì lâu dài

Hôm nay, chúng ta hãy cùng trò chuyện một chút về sự trồi sụt của động lực, những giá trị bóng tối (shadow values), nguyên tắc không cưỡng bức (non-coercion), và vòng lặp luẩn quẩn của các hệ thống tăng năng suất.

Tất cả chúng ta đều từng trải qua cảm giác hào hứng khi một hệ thống tăng năng suất mới hoạt động cực kỳ hiệu quả! Thế nhưng, chỉ vài ngày, vài tuần hoặc vài tháng sau, mọi thứ đâu lại vào đấy, hệ thống sụp đổ và chúng ta lại rơi vào một giai đoạn trì trệ, kém hiệu quả. Bản thân tôi cũng từng bị mắc kẹt trong chiếc cửa xoay luẩn quẩn này suốt hơn một thập kỷ.

Tôi đã thử qua mọi cuốn sổ kế hoạch, mọi ứng dụng, sách hướng dẫn, huấn luyện viên, nhật ký, danh sách việc cần làm, lịch trình và cả những chuyến khóa tu trị liệu dưới ánh mặt trời. Nhưng cuối cùng, lần nào tôi cũng thấy mình quay trở lại đúng chiếc cửa xoay đó, ngay tại vạch xuất phát ban đầu.

Robert Fritz gọi hiện tượng này là "Sự căng thẳng dao động" (Oscillating Tension). Để tìm ra gốc rễ của vấn đề, chúng ta cần phải nhìn nhận lại bản chất thực sự của sự trì hoãn là gì.

Bản chất của sự trì hoãn là gì?

Ngày nay, người ta thường khuyên tai nhau rằng: "Chúng ta trì hoãn là để né tránh những cảm xúc tiêu cực." Điều đó đúng, nhưng nó biến sự trì hoãn trở thành cái gì? Thực chất, đó là một cơ chế tự vệ giúp chúng ta tránh xa những hành động gây tổn thương về mặt tâm lý. Sự trì hoãn chính là một công cụ để ngăn chặn hành vi tự hoại hoại tâm lý.

Thế rồi, một công cụ quản lý thời gian xuất hiện và hứa hẹn giúp chúng ta hành động! Nó bắt chúng ta trả tiền, hoặc làm chúng ta cực kỳ phấn khích với danh sách việc cần làm, hoặc tạo ra áp lực xã hội để ép chúng ta phải thực hiện hành động đó bằng mọi giá.

Tuy nhiên, cảm xúc tiêu cực tiềm ẩn thường vẫn nằm im ở đó. Mỗi lần chúng ta lừa bản thân hoàn thành công việc mà không giải quyết tận gốc cảm xúc tiêu cực ấy, chúng ta lại đang ngầm khẳng định với cơ chế tự vệ của mình rằng những mối lo ngại của nó là hoàn toàn chính xác.

Và rồi, khi môi trường thay đổi, hoặc khi chúng ta lỡ một cuộc hẹn, hoặc để lạc mất cuốn sổ kế hoạch... đoán xem điều gì sẽ xảy ra? Sự trì hoãn bên trong bạn hiểu rõ rằng việc sử dụng công cụ đó sẽ dẫn thẳng đến tổn thương tâm lý, vì vậy nó sẽ khiến bạn trì hoãn việc chạm vào công cụ đó một lần nữa. Đó chính là sự căng thẳng dao động.

Nhu cầu về quyền tự chủ

Còn một vấn đề khác tồn tại ở đây. Không chỉ bản thân công việc đó mang lại cảm giác tồi tệ, mà chính việc bạn cảm thấy mình phải ép buộc bản thân (thay vì thừa nhận và xử lý các cảm xúc tiêu cực) càng khiến công việc đó trở nên đáng ghét và đáng né tránh hơn bao giờ hết!

Theo Thuyết tự quyết (Self-determination theory), con người có nhu cầu bẩm sinh về quyền tự chủ. Khi cảm thấy bị ép buộc phải hành động, chúng ta sẽ nảy sinh tâm lý uất ức vì nhu cầu tự chủ không được đáp ứng. Sự uất ức đó sẽ tích tụ dần theo thời gian. Đây là nguyên nhân dẫn đến mô hình thứ hai của sự căng thẳng dao động.

Mô hình này diễn ra như sau: Chúng ta tìm thấy một phương pháp ép buộc mới giúp mình làm việc thông qua "tính kỷ luật tự giác". Khi áp dụng phương pháp này, sự uất ức bên trong bắt đầu âm thầm tăng lên. Cho đến một ngày, sự uất ức đối với chính phương pháp đó trở nên mạnh hơn cả lực ép buộc mà nó tạo ra. Chúng ta từ bỏ và chuyển sang phương pháp tiếp theo. Một vòng dao động mới lại bắt đầu.

Có một lưu ý nhỏ là khi biết đến điều này, bạn rất dễ sa đà vào việc ép buộc bản thân phải thực hiện "không cưỡng bức". Đây thực chất chỉ là một dấu hiệu cho thấy phương pháp đó không hề mang lại hiệu quả.

Sự tự căm ghét chính mình

Trong số tất cả các phương pháp kỷ luật tự giác mang tính ép buộc mà chúng ta thường dùng, phương pháp phổ biến nhất cũng là một trong những phương pháp gây tổn hại nghiêm trọng nhất: Sự tự căm ghét (Self-loathing). Đây là một phương thức mà xã hội đã rèn giũa vào tâm trí chúng ta sâu sắc đến mức hầu hết chúng ta đều không nhận ra mình đang sử dụng nó như một công cụ tạo động lực chính.

Cách thức vận hành của nó như sau: Chúng ta cảm thấy những cảm xúc tiêu cực liên quan đến một nhiệm vụ, vì vậy chúng ta không hoàn thành nó. Để phản ứng lại điều này, chúng ta bắt đầu nuôi dưỡng "con quái vật tự căm ghét", cố gắng chất chồng thật nhiều cảm giác tội lỗi và hổ thẹn để chúng vượt qua các cảm xúc tiêu cực ban đầu.

Chúng ta cứ thế dồn nén sự hổ thẹn, tội lỗi và căm ghét cho đến khi không chịu nổi nữa và buộc phải đứng dậy làm việc. Nhưng điều gì xảy ra sau đó? Khi việc đã xong, chúng ta cảm thấy bớt tội lỗi và bớt hổ thẹn hơn. Con quái vật tự căm ghét thu nhỏ lại. Và bất thình lình, nỗi sợ hãi đối với công việc lại trỗi dậy mạnh mẽ hơn, chúng ta ngừng hành động. Vòng dao động lại tiếp diễn.

Sự căng thẳng giữa các giá trị

Một cách khác để định nghĩa hiện tượng này là sự căng thẳng giữa hai giá trị đối lập. Một giá trị mà chúng ta thừa nhận (hoàn thành công việc) và một giá trị khác mà chúng ta từ chối công nhận (ví dụ: nỗi sợ thất bại). Mỗi giá trị đều liên tục tích tụ năng lượng trong khi chúng ta đang sống dựa trên giá trị còn lại.

Điều này dẫn đến mô hình thứ tư của sự căng thẳng dao động: Những giá trị bóng tối (Shadow values).

Mô hình này diễn ra theo kịch bản: Chúng ta có hai giá trị sống mà nếu không có kế hoạch dung hòa phù hợp, chúng sẽ luôn ở trong trạng thái xung đột với nhau. Một giá trị được chúng ta công nhận là đúng đắn, tốt đẹp và hợp lý. Giá trị còn lại bị chúng ta kìm nén vì nghĩ rằng nó là tồi tệ, yếu đuối hoặc xấu xa.

• An toàn đối lập với Phiêu lưu
• Độc lập đối lập với Yêu thương
• Trả thù đối lập với Buông bỏ

Đây đều là những ví dụ phổ biến về sự căng thẳng giá trị, nơi mà một trong hai giá trị thường bị đẩy vào vùng bóng tối (việc giá trị nào bị ẩn đi sẽ tùy thuộc vào từng người).

Kết quả là chúng ta cuối cùng chỉ tập trung tối ưu hóa cho giá trị mà mình công nhận. Chúng ta coi sự phiêu lưu là "tốt", vì vậy chúng ta dốc toàn lực cho nó, tự trốn tránh thực tế rằng mình cũng rất cần sự an toàn. Và thế là chúng ta lao vào vô số cuộc phiêu lưu, đẩy chiếc kim đo mức độ phiêu lưu lên mức tối đa.

Thế nhưng, trong suốt thời gian đó, tiếng nói nhỏ bé của sự an toàn mà chúng ta cố gắng ngó lơ vẫn luôn tồn tại. Nó nhắc nhở rằng có một giá trị quan trọng đang bị bỏ quên. Càng cố lờ đi, tiếng nói ấy lại càng trở nên lớn hơn.

Đồng thời, vì đã trải qua quá nhiều trải nghiệm, tiếng nói của sự phiêu lưu bắt đầu nhỏ dần, nó đã đạt đỉnh rồi nên không còn là mối bận tâm hiện tại nữa. Cho đến một ngày, cục diện hoàn toàn đảo ngược. Từ một người luôn thích dấn thân vào các cuộc hành trình, giờ đây chúng ta chỉ muốn ở yên trong nhà, an toàn. Sự căng thẳng dao động xuất hiện.

Ngoài ra, còn có một mô hình phổ biến thứ năm mang tên "Hiệu ứng bật ngược bản sắc" (Identity Snapback Effect), liên quan đến việc hành động và bản sắc cá nhân của chúng ta bị lệch nhịp với nhau. Phần khám phá sâu hơn về nội dung này xin được nhường lại cho độc giả tự trải nghiệm.

Xung đột nội tâm

Vậy điểm chung của cả 5 mô hình dao động này là gì? Đó là sự thiếu đồng nhất. Đó là xu hướng phớt lờ một số nhu cầu cốt lõi của bản thân để tập trung hoàn toàn vào những nhu cầu khác. Đó là một cảm giác xung đột nội tâm sâu sắc, thay vì một trạng thái hòa hợp.

Trong bất kỳ trường hợp nào, giải pháp luôn bắt đầu bằng việc chào đón và thừa nhận tất cả các phần tính cách bên trong con người bạn, trước khi vạch ra một con đường tiến về phía trước. Đó là quá trình chuyển đổi từ việc bắt buộc bản thân sang việc chủ động lựa chọn những gì bạn thực sự muốn làm.

Thành thật mà nói, tôi có thể viết thêm 100 dòng tweet nữa để mô tả chi tiết biểu hiện của quá trình này trong từng trường hợp cụ thể. Đó là một vũ điệu tinh tế kết hợp giữa niềm tin, cảm xúc, chiến lược, hành vi và các công cụ để giúp bạn nội tâm hóa một lối sống mới.

Nhưng bước khởi đầu đơn giản chỉ là sự tự thừa nhận. Hãy mở lòng đón nhận tất cả cảm xúc, giá trị, khao khát của chính mình, và bắt đầu hành trình từ cột mốc đó.